KOŚCIOŁY
W pierwszej połowie XII w. w kaplicy zakonnej została umieszczona Figura Matki Bożej. Wkrótce sława cudownej Figury zaczeła zataczać coraz to szersze kręgi. Kaplica okazała się mała dla tłumów pielgrzymów. Około 1315 r. Mikołaj I, opat z Kamieńca, wybudował nowy kościół i w nim umieścił Figurę Matki Bożej. Nadano mu nazwę kościół "czeski", bowiem - jak głosiły przekazy - najpierw kaplicę, a następnie kościół wybudował czeski rycerz, który za przyczyną Matki Bożej Bardzkiej doznał łaski uzdrowienia.
W początkach XV w. ruch pielgrzymkowy wzmógł się jeszcze bardziej. Istniejący kościół "czeski" nie mieścił już wszystkich wiernych. Dlatego w latach 1408 - 1411 opat kamieniecki Jan I, przy wsparciu finansowym księcia Jana i biskupa wrocławskiego Wacława Pisatowicza oraz magistratów Ząbkowic i Nysy, wybudował nowy kościół, powszechnie nazywany kościołem "niemieckim".
Oba kościoły połączono wspólną zakrystią i kruchtą. Figura Matki Bożej pozostała w starym kościele, który stał się teraz sanktuarium. W 1425 r. obydwa kościoły zostały spalone przez husytów. Kościół "czeski" odbudowano dopiero w 1436 r., a "niemiecki" około 1440 r.
Po pożarze w 1525 r., podczas którego podobno zginął zakonnik ratujący Figurę, kościół "czeski" przez długi czas pozostawał w ruinie. Odbudowano go w 1661 r. dzięki staraniom opata Kaspra Kalusa. Przystąpiono również do budowy nowego kościoła "niemieckiego". w 1665 r. ukończono jego budowę. Konsekracja odbyła się w roku następnym, a dokonał jej biskup S. v Rostock.
Odbudowane kościoły nie mieściły jednak licznie przybywających pielgrzymów. Postanowiono więc je zburzyć i wybudować jedną, ale wystarczająco dużą świątynię.
KOŚCIÓŁ NAWIEDZENIA N.M.P.
Barokowy kościół pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, wybudowany w latach 1686 - 1704 na miejscu kościołów "czeskiego" i "niemieckiego", może pomieścić około 5 tys. ludzi, ma 54,5 m długości, 26 m szerokości i 25 m wysokości.
Kamień węgielny poświęcił w 1686 r. opat z Krzeszowa, sławny B. Rosa, wielki czciciel Matki Bożej Bardzkiej. Konsekracji kościoła dokonał 28 IX 1704 r. sufragan wrocławski biskup F.E. Barbo.
Niestety, nie udało się ustalić nazwiska projektanta świątyni. Według kronik proboszcza F. Millera projektantem kościoła był architekt M. Klein. Inni znawcy problematyki bardzkiej uważają, iż był to bliżej nieznany Włoch Quadro.
Zgodnie z duchem baroku w kościele bardzkim wyeksponowane zostały tabernakulum, ambona, chrzcielnica oraz organy - elementy uważane wówczas za najważniejsze w wyposażeniu kościoła.
FIGURA MATKI BOŻEJ
Figura Matki Bożej Bardzkiej to najstarsza drewniana rzeźba romańska zachowana na Dolnym Śląsku. Wykonana z drewna lipowego, mierzy 43,3 cm. Wnętrze Figury wydłutowano, a w jego górnej części umieszczono siedem rzędów liter, których znaczenia dotąd nie odszyfrowano. Zakomponowana frontalnie i symetrycznie rzeźba tworzy zwarty układ zbliżony do trójkąta. Siedząca na tronie Matka Boża przybrana jest w suknię i płaszcz, na głowie ma koronę o trójlistnych zębach. Dzieciątko Boże siedzi na kolanach Matki również frontalnie, nieznacznym odchyleniem od pełnej symetrii jest lekkie skręcenie górnej części jego tułowia oraz układ rąk. Matka Boża trzyma w wyciągniętej do przodu prawej ręce królewskie jabłko. Dzieciątko natomiast lewą rączką podtrzymuje opartą na kolanach Księgę, a prawą podnosi w geście błogosławieństwa.
Zadumana i z dobrocią uśmiechającą się Matkę Boża Bardzką niekiedy nazywa się "Madonną uśmiechniętą".
Figura Matki Bożej Bardzkiej reprezentuje niezwykle rozpowszechniony w XI i XII w. typ "Madonny Tronującej". Historycy nie są zgodni co do tego, czyim jest dziełem i kiedy powstała. Prawdopodobnie Figura Matki Bożej pojawiła się w Bardzie w około 1110 r. i umieszczona była w kaplicy zamkowej. Według legendy, Maryja objawiła się w tej kaplicy pobożnemu młodzieńcowi, któremu przekazała swój wizerunek wraz z życzeniem, by w tym miejscu czczono ją w szczególny sposób.
OŁTARZ
Obecny ołtarz w kościele Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, pochodzący z 1715 r., jest dziełem Mikołaja Richtera. Jego oryginalność polega na tym, iż nie tworzy on jednolitej całości, łączącej mensę z nastawą (retabulum). Dzięki ich rozmieszczeniu w różnych płaszczyznach uzyskano nowe efekty przestrzenne. Właściwie retabulum (nastawa) tworzy bogatą ramę okalającą obraz. Wysunięta do przodu mensa stanowi niezwykłą oprawę tabernakulum. Zwieńczenie tworzy Figura Matki Bożej Bardzkiej umieszczona w oszklonej szafce oraz rzeźbiona grupa Trójcy Świętej.
Obraz w ołtarzu głównym - dzieło malarza Michała Willmanna, zwanego mistrzem śląskiego baroku - przedstawia scenę Nawiedzenia św. Elżbiety przez Matkę Najświętszą.
W latach 1978-1980 w prezbiterium dokonano zmian. Poddając konserwacji cały ołtarz usunięto przemalowania mensy ołtarzowej, uzupełniono złocenia. Ze ścian zdjęto dwie duże tkaniny pochodzące z lat 1929-1931, zamiast nich umieszczono 8 nowych gobelinów, które wykonały I. Konarzewska i K. Szczepanek.
AMBONA
Pochodząca z 1698 r. ambona to jeden z najstarszych elementów bardzkiego kościoła. Nazwisko twórcy jest nieznane, choć niektórzy wysuwają hipotezę, że wykonał ją J.J.Weiss, snycerz będący na usługach ówczesnego biskupa Franciszka Ludwika, prawdopodobnie fundatora kazalnicy. Ustawienie ambony jest zgodne z wymogami baroku, kaznodzieja ma przed sobą ludzi zgromadzonych w szerokiej nawie głównej.
Posiada kształt czworoboczny i jest podwieszona. Podtrzymuje ją para aniołów z kartuszem herbowym. Na korpusie postać Chrystusa pośród Ewangelistów, zaś na baldachimie czterech Ojców Kościoła rzymskiego, grupa aniołków i stojąca w obłokach postać Boga Ojca. Całość niezwykle bogato zdobiona ornamentem akantowym.
ORGANY
Wykonane w 1759 r. przez F.Eberharda organy bardzkie to jeden z najokazalszych instrumentów schyłkowego baroku zachowany na Dolnym Śląsku. Sporna jest osoba ich fundatora. Według jednych, był nim król pruski Fryderyk, inni utrzymują, iż parafia kamieniecka kupiła całe organy.
Ze względu na strukturę wewnętrzną, wielkość oraz unikatowy wystrój zewnętrzny organy są instrumentem wyjątkowo cennym, zarówno w skali krajowej, jak i europejskiej. Rokokową, piękną dekorację wykonał znakomity snycerz H.Hartman. W bogatym prospekcie wyróżnia się grupa przedstawiająca Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny. W kręgu chmur i promieni widać postać Boga Ojca oraz Chrystusa. Nad nim unosi się Duch Święty w postaci gołębicy.
W 1875 r. świdnicka firma Braci Schlag, przeprowadzając remont organów, dokonała pewnych zmian w stosunku do stanu pierwotnego. Zmodernizowano zabytkową materię brzmieniową i elementy konstrukcyjne instrumentu. Obecnie organy posiadają 990 piszczałek drewnianych oraz 1998 metalowych.
CHRZCIELNICA
Chrzcielnica, pochodząca z 1825 r., ma wysokość 2,5 m. Jej podstawa i czasza zostały wykonane z marmuru, a przykrywa z drewna. Część kamienną wykonał J.Groger z Lipowej k. Nysy, a drewnianą B. Kutzera z Czech. Na przykrywie umieszczono scenę chrztu Chrystusa. Całość kompozycji wieńczy postać Boga Ojca w obłokach.